«ԴԵՐՍԻՄՈՒՄ ՄԻ ՇԱՐՔ ԳՅՈՒՂԵՐԻ, ՍՐԲԱՎԱՅՐԵՐԻ ԱՆՈՒՆՆԵՐԸ ՀԱՅԵՐԵՆ ԵՆ»
Դերսիմցի զազա երաժիշտ Միքայել Ասլանը շրջանի երաժշտական ժառանգության կրողներից ու շարունակողներից է: Նրա երգացանկում բավական մեծ թիվ են կազմում Դերսիմի հայկական մեղեդիները եւ երգերը: Ներկայիս Թուրքիայի տարբեր վայրերում ցաքուցրիվ պահպանված հայկական մշակութային շերտերի, այդ թվում եւ երգերի հավաքումն ու պահպանումը, անշուշտ, մեծ կարեւորություն ունեն: Այդ առումով, ինչպես համշենահայ Հիքմեթ Աքչիչեքի, այնպես էլ դերսիմցի Միքայել Ասլանի կատարած աշխատանքներն արժանի են հատուկ ուշադրության: Արդեն մի քանի տարի նա իր համախոհների հետ աշխատում է «Դերսիմի հայկական ժողովրդական երգերը» նախագծի վրա: Վերջերս քրդական «Թիրոժ» ամսագրում հրատարակվել էր հարցազրույց Միքայել Ասլանի հետ, որտեղ նա խոսում է ինչպես այդ նախագծի, այնպես էլ Դերսիմում հայկական ներկայության տարբեր դրսեւորումների մասին: Ստորեւ մասնակի կրճատումներով ներկայացնում ենք այդ հարցազրույցը:
Հարց – Խոսակցություններ կան դերսիմցիների լեզվում, մշակույթում, սովորույթներում հայկական տարրերի մասին, դա իրո՞ք այդպես է:
Պատ. – Մեզ մոտ, օրինակ, կա «Կաղան» բառը, որն արեւմտահայերենում նշանակում է Ամանոր (Կաղանդ): Հնարավոր է, որ մեր լեզվին (իմա` զազայերենին - Ռ.Մ.) հենց արեւմտահայերենից է անցել: Այդ տոնը մեզ մոտ նշվում է այնպես, ինչպես հայերի մոտ: Երբեք չեմ մոռանում, որ պապս մորս հետ իր զրույցներում ասում էր. «Աղջիկս, դուք այդ կաղանդը տոնում եք, լավ է, սակայն գոնե ծոմը մի պահեք, ախր դա լրիվ հայկական է»: Կաղանդին երեխաները տները շրջելով շաքար են հավաքում, եւ այնուհետեւ սկսվում է երեքօրյա ծոմ: Կա նաեւ «մեդաղ-մատաղ» բառը: Մենք մատաղ ենք ասում այն ճաշին, որը տրվում է մարդու մահից երեք օր հետո: Վերոնշյալների նման հայկական տասնյակ մշակութային հասկացություններ, բառեր են անցել մեր լեզվին, մեր մշակույթին: Իհարկե, այս ամենը տեղիք է տալիս մտորումների, թե ինչպես է այդ ազդեցությունը եղել: Այս պարզ օրինակներից էլ երեւում է, որ հայերի եւ մեր (զազաների –Ռ.Մ.) միջեւ առկա է զգալի մշակութային փոխազդեցություն: Ես 2000թ. գնացի Երեւան եւ նման ընդհանրությունների այնտեղ էլ շատ հանդիպեցի: Երեւանում, մարդկանց հետ զրուցելիս, լսեցի բազմաթիվ բառեր, տեսա սովորույթներ, որոնք մենք էլ ենք գործածում: Այցելեցի Արեւելագիտության ինստիտուտ, այնտեղ հետաքրքրվեցի մարդկանց կարծիքներով Դերսիմի եւ դերսիմցիների վերաբերյալ: Նրանք Դերսիմի եւ դերսիմցիների հանդեպ մի ուրիշ հետաքրքրություն եւ սեր ունեին, որովհետեւ դժվար օրերին այդ մարդիկ իրենց աջակցել են:
Հարց – Որտեղի՞ց ծագեց «Դերսիմի հայկական ժողովրդական երգերը» նախագծի գաղափարը:
Պատ. – Մեզ մոտ` Դերսիմում, մի շարք գյուղերի, սրբավայրերի անունները հայերեն են: Օրինակ` Փիլվենք, Ախձունիք: Սրանք ինձ շատ հետաքրքրեցին: Ժամանակի ընթացքում հանդիպեցի նաեւ հայկական ծագմամբ դերսիմցիների: Բացի այդ, զգալի թվով դերսիմցի հայեր արտագաղթել եւ բնակություն են հաստատել Գերմանիայում ու դեռեւս տիրապետում են հայերենին եւ հայոց մշակույթին: Այս ամենը զարգացրեց Դերսիմի հայկական ժողովրդական երգերը հավաքելու միտքը: Այս ուղղությամբ սկսեցինք հետազոտություններ անել, գրքեր մշակել: Այդ միջոցով գտանք շուրջ 60 մեղեդի: Այնուհետեւ Դերսիմից (նկատի ունեմ ոչ միայն ներկայիս Թունջելին, այլեւ այն վայրերը, որտեղ հիմնականում բնակվում են ալեւիները, քըզըլբաշները) եւ մերձակա վայրերից մոտ 60 երգ էլ գտանք: Այսպիսով մեր գտած հայկական երգերի թիվը անցավ 120-ը: Մեր այս աշխատանքները շարունակվում են շուրջ երեք տարի: Անատոլիայում արեւմտյան երաժշտությունն առաջինը սովորած, առաջինը մեղեդիները, երգերը հավաքած, նոտագրած երաժիշտները հայեր էին: Օրինակ, Կոմիտասը, որը հայ երաժշտության ամենամեծ վարպետներից է: Ես նույնիսկ ուզում եմ հետեւյալ պնդումն անել. անատոլիական երաժշտություն կոչված երաժշտության կեսը հունական եւ հայկական է: Եթե այս մասին չենք հիշատակում, ապա նշանակում է, որ այդ ժողովուրդների հանդեպ անարդար ենք վարվում:
Հարց – Դերսիմը եւ դերսիմցիներն այդ անարդարության մեջ իրենց բաժինն ունե՞ն:
Պատ. – Ցավալի է, սակայն ներկայումս դերսիմցիները եւ Դերսիմի մտավորականները` ներառյալ եւ ես, իրենց մի ժամանակվա հարեւանների (իմա` հայերի–Ռ.Մ.) մասին շատ լուրջ տեղեկություն չունեն: Շատ չեն հետաքրքրվում այդ վայրերով, լեզուներով, ինքնություններով, այդ ավերված եկեղեցիներով, լքված գերեզմաններով: Մինչդեռ, այս ամենը կորած նշաններ են եւ սպասում են բացահայտման: Դերսիմցիներից շատերը համաշխարհային խնդիրների մասին բազմաթիվ մտքեր են արտահայտում, խոսում, պատմում, սակայն երբ հարցնում ես. «Լավ, քո գյուղի անունը ինչո՞ւ է այսպես, ո՞ր լեզվով է», լռում է, այս թեմայի մասին, չգիտես ինչու, չի մտածել: Հենց խոսք է բացվում հայերից` նրանց միտքը գալիս են ոչ թե կոտորածները, տեղի ունեցած աղետները, այլ հայերի ոսկիները: Շատ ամոթալի մի վիճակ է: Հայ ժողովրդի նկատմամբ կատարվածների համար մենք էլ պետք է մեր խղճին հարցեր տանք: Քուրդ ժողովուրդն էլ այս հարցում մեղսակից է: Նրանց շրջանում դեռեւս չի քննարկվում Համիդիե գնդերի կողմից կատարված դաժանությունները: Այդ ավարառուները այսօրվա սերունդների պապերը չէի՞ն: Այս սերունդը ե՞րբ պետք է իր պապերի ցեղասպան ավանդույթի հետ առերեսվի: Հայկական կոտորածի ժամանակ մեր պահպանած լռության վերաբերյալ Սըլօ Քըզը (ըստ երեւույթին` զազա աշուղ–Ռ.Մ.) մի ողբ ունի, որտեղ ասում է. «Այս հայկական գաղթի հանդեպ լուռ եք մնում, մտածո՞ւմ եք արդյոք, որ վաղը ձեր վերջն էլ է նրանց նման լինելու»: Այս մասին նա ասում էր դեռեւս 1938-ից առաջ1:
Հարց – Ի՞նչ նպատակ ունի «Դերսիմի հայկական ժողովրդական երգեր» նախագիծը:
Պատ. – Մենք այս նախագիծը ցանկանում ենք կյանքի կոչել` մեր խիղճը մի քիչ հանգստացնելու, ինքներս մեզ հետ, թեկուզ մի փոքր, առերեսվելու համար: Այս տարածքներում մեզ մնացած ժառանգության մեջ հայերի դերը մեծ է: Պետությունը ինչքան էլ շրջանի գյուղերի անունները փոխի, միեւնույն է` մենք ներկայումս էլ այդ գյուղերը հին անուններով ենք կոչում, եւ այդ անունների մեծ մասը հայերեն է: Մենք վկան ենք այս հիշողության. նրանց գյուղերի, համատեղ գործածած սրբավայրերի, ավերված եկեղեցիների պատերի, գերեզմանաքարերի եւ հիմա էլ երգերի վկան ենք: Եվ այս վկայությունը պետք է ակնհայտ դարձնենք, բարձրաձայնենք: Եթե մենք կարողանանք սա բարձրաձայնել, միգուցե ոմանք էլ նույնը կանեն Տրապիզոնում, Էրզրումում:
Հարց – Իսկ Դերսիմում ընդհանրապես հայ չի՞ մնացել:
Պատ. – Ես կարծում եմ, որ դերսիմցի հայերի մի մասը մնացել է Դերսիմում եւ ալեւիականություն ընդունել, որպեսզի փրկվի: Ալեւիականություն ընդունելու հարցում, իհարկե, նշանակություն է ունեցել նաեւ այն, որ հայերն իրենց ավելի մոտ էին զգում ալեւիներին, քան սուննիներին: Սակայն, միեւնույն է, ալեւիականությունն ընդունել են, որպեսզի կարողանան նրա մեջ իրենք իրենց թաքցնել:
11938թ. Թուրքիայում պետության կողմից դաժանորեն ճնշվել է Դերսիմի ապստամբությունը, որի ժամանակ կոտորվել են բազմաթիվ դերսիմցիներ, այդ թվում եւ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ այնտեղ ապաստանած հայեր, շատերն աքսորվել են, ենթարկվել դաժան կտտանքների: Որոշ շրջանակներ այդ դեպքերը որակում են որպես Դերսիմի ցեղասպանություն:
Թուրքերենից թարգմանեց
Ռուբեն Մելքոնյանը
դեպի ետ